Wawel – uwagi ogólne + rys historyczny

Wawel – uwagi ogólne + rys historyczny

Wzgórze Wawelskie należy do najbardziej rozpoznawalnych i najczęściej odwiedzanych zabytków Krakowa. Zwiedzanie Wzgórza można podzielić na dwa duże moduły – część sakralną, związaną z Katedrą Królewską p.w. św. Stanisława BM i św. Wacława (której poświęcimy osobny post) wraz z przyległym Muzeum Katedralnym im. Jana Pawła II, oraz części świecką, związaną z władzą monarszą, czyli ogólnie rzecz ujmując – zamek królewski z wszystkimi dostępnymi wystawami. No, oczywiście jest jeszcze rewir Smoka Wawelskiego, słynna Smocza Jama:) Ale wracając do ogólnych faktów na temat Wawelu, sięgnijmy do jego początków. Etymologicznie słowo „Wawel” wywodzi się od staropolskiego wyrazu „wąwel” oznaczającego suche wzniesienie nad mokradłami. Początki Wawelu majaczą w oparach legend: o założycielu Krakowa, królu Kraku, jego córce Wandzie (która nie chciała Niemca) oraz o Smoku Wawelskim zgładzonym przez pomysłowego szewca Skubę.

Historycznei rzecz ujmując, Kraków został włączony do państwa Mieszka I zapewne ok. roku 990. Za to Bolesławowo Chrobremu przypisuje się budowę pierwszej wawelskiej katedry, tzw. Chrobrowskiej. Stolicą (choć nie oficjalnie, a raczej praktycznie, gdyż formalnie takie pojęcie wówczas nie istniało) państwa było Gniezno, ale Kraków wyrastał na drugie co do ważności miasto. Czasy Mieszka II przyniosły tragiczne wydarzenia w postaci m.in. reakcji pogańskiej na odgórnie i obligatoryjnie narzucone chrześcijaństwo oraz najazd księcia czeskiego Brzetysława (który wywiózł m.in. relikwie św. Wojciecha z Gniezna). Kraków jednak nie ucierpiał na skutek tych nieszczęść tak, jak Wielkopolska, dlatego też odbudowa organizacji kościelnej za czasów Kazimierza Odnowiciela oparta została o Kraków, w związku z tym wzrasta też rola Krakowa i Wawelu jako ośrodka władzy. To tu z pewnością rezydował Kazimierz odnowiciel, jak i jego syn – Bolesław Szczodry (zwany tez Śmiałym). Gdy już o tym władcy mowa, w tym miejscu warto jedynie zasygnalizować, że to za jego panowania miał miejsce niewyjaśniony po dziś dzień do końca konflikt na linii król – biskup krakowski Stanisław ze Szczepanowa, który zaowocował śmiercią męczeńską biskupa i wygnaniem monarchy z kraju. Wówczas rządy objął młodszy brat Szczodrego, Władysław Herman, którego główną rezydencją nie był już krakowski Wawel, a Płock. Podobnie rzecz się miała z jego następcą, księciem Bolesławem Krzywoustym (obaj pochowani są w katedrze płockiej). Tym niemniej jak już wspomniano, Wawel, to nie tylko rezydencja monarchy, ale także ośrodek władzy kościelnej – od roku 1000 – kiedy to założono biskupstwo krakowskie – biskupiej. Pomimo nieobecności władcy na Wawelu, umaciniał się on w tym okresie jako ośrodek tejże władzy kościelnej. Nie bez przyczyny, drugą katedrę wawelską, czyli romański kościół którego relikty, z imponująca kryptą św. Leonarda możemy podziwiać po dziś dzień, nazwano katedrą hermanowską.

Rola Krakowa i Wawelu wzrasta prawdopodobnie pod koniec panowania Krzywoustego, który w swoim tzw. testamencie własnie Kraków wyznacza na stolicę dzielnicy senioralnej. Tak tez Kraków oficjalnie awansuje na główne miasto w Państwie. Po okresie rozbicia dzielnicowego, Kraków stał się stolicą zjednoczonego państwa, a zjednoczenia dokonał ostatecznie – po długotrwałych walkach z królem czeskim Wacławem – Władysław Łokietek. Jego królewska koronacja w roku 1320, czyli pierwsza koronacja królewska która odbyła się w Krakowie, w w istotny sposób zmieniła rangę miasta i samego Wawelu, który odtąd stał się miejscem koronacji królów i królowych polskich. Łokietek swoim pochówkiem daje też początek Katedrze wawelskiej jako nekropolii królewskiej. Warto zapamiętać te dwie funkcje katedry wawelskiej: koronacyjna i sepulkarna. Tymczasem gotycki zamek był rezydencją monarszą. jego gruntownej przebudowy dokonano za czasów Zygmunta I Starego z dynastii Jagiellonów, kiedy to powstał nowy pałac z imponującym dziedzińcem arkadowym oraz reprezentacyjnymi komnatami na drugim piętrze. Natomiast nieopodal w katedrze odbywały się najważniejsze ceremonie dynastyczne: koronacje, pogrzeby, chrzciny i śluby w rodzinach królewskich.

Po dwukrotnym pożarze apartamentów monarszych na wawelu w 1595 roku władca nie opuścił Krakowa, ale rodzina królewska przeniosła się do podmiejskiej rezydencji w Łobzowie. Definitywnie król Zygmunt III Waza opuścił Wawel w 1609 roku, udając się na wojnę pod Smoleńsk. Następnie na stałe osiadł w zamku w Warszawie.

Nie był to jednak koniec przemian architektonicznych i wydarzeń artystycznych na Zamku i w Katedrze.  nadeszła epoka baroku, która na obu monumentach naszej historii odcisnęła silne piętno. W komnatach królewskich ascetyczny tzw. „wazowski” barok reprezentowany jest przez kurdybany, malarstwo (m.in. P.P. Rubens!), portale i inne detale architektoniczne, elementy wyposażenia… W katedrze dość zwrócić uwagę na liczne ślady działalności Franciszka Plicidi’ego – autora licznych późnobarokowych ołtarzy i pomników nagrobnych.

Wawel to prawdziwy konglomerat zabytków z rożnych epok. Wędrując po komnatach znajdziemy liczne fryzy i plafony z okresu XX-lecia międzywojennego a w katedrze – witraże i polichromie z czasów Młodej Polski. Wzgórze Wawelskie ciągle żyje, królewska katedra nie jest tylko skostniałym muzeum. Najlepszym dowodem jest pochówek pary prezydenckiej w 2010 roku (decyzja jak wiadomo – bardzo kontrowersyjna) oraz umieszczenie w specjalnym relikwiarzu relikwii Jana Pawła II, które znalazły się tu po jego beatyfikacji w maju 2011.

Po więcej szczegółowych informacji zapraszamy do pozostałych artykułów oraz… do Krakowa!